М. Р. Прыгодзіч, А. А. Прыгодзіч (Мінск)

“СПИСОКЪ ИМЕНЪ МУЖЕСКИХЬ И ЖЕНСКИХЬ, 
НЕСХОДНЫХЪ СЪ ИМЕНАМИ РУССКАГО ЯЗЫКА” (1845)
П. ШПІЛЕЎСКАГА  Ў ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСКАЙ АНАМАСТЫКІ

	Сярод першых слынных даследчыкаў беларускага пісьменства значыцца імя Паўла Міхайлавіча Шпілеўскага – этнографа, пісьменніка, публіцыста і тэатральнага крытыка. Лёс адвёў яму нямнога гадоў (1823г., вёска Шыпілавічы Бабруйскага павета Мінскай губерні – 1861 г., г. Санкт-Пецярбург), і ён пражыў сваё жыццё імкліва і мэтанакіравана, спяшаючыся як мага больш спазнаць і ўславіць родную Беларусь.
	У сваіх этнаграфічных працах П. Шпілеўскі не толькі апісвае характэрныя звычаі, абрады, фальклорныя вобразы, але і шмат увагі надае лінгвістычнай характарыстыцы аналізуемых з’яў. Яшчэ ў час вучобы ў Пецярбургскай духоўнай акадэміі (закончыў яе ў 1847 г.) ён стварае “Кароткую граматыку беларускай гаворкі” [1: 56-88] і “Слоўнік беларускай гаворкі” (абедзве працы пазначаны 1845 годам). Праз восем гадоў была напісана і трэцяя мовазнаўчая праца – “Нататкі беларусца пра беларускую мову” [2: 12-14]. Усе тры лінгвістычныя працы П. Шпілеўскага захоўваюцца ў рукапісным аддзеле бібліятэкі Расійскай акадэміі навук у Санкт-Пецярбурзе. 
	“Списокъ именъ мужескихь и женскихь, несходныхъ съ именами русскаго языка” структурна з’яўляецца своеасаблівым дадаткам да “Словаря белорусского наречия”. У ім у алфавітным парадку прыводзіцца 78                   (І. Германовіч чамусьці называе лічбу 81) ужывальных сярод простых беларусаў уласных мужчынскіх і жаночых імёнаў з рускімі адпаведнікамі. Параўн.:

А.
Ага́па, пы, Агафія.                                               Аста́пъ, па, Евстафій.
Алексаша, шы, Александра.                               Аўдоцця, ци, Евдокія.
Алижбета, ты, Елизавета.                                   Аўдуля, ли, Дуня, ум.
Апанасъ, са, Афанасій.
Б.
Базыль, ля, Василій, Василь.                             Базячка, кн, Васечка, ум. Базыль
Базылько, ки, Василько, ум.                              Бася, си, Васса, Василисса
Базя, зи, Вася, ум. Базыль.                                 Боня, кн, Вонифаций,ум.
В.
Варка, ки, Варвара, ум.                                      Винцусь, ся, Викентій, ум.
Веня, ни, Евгенія, ум.

Г.
Галїốна, ны, Елена, Алёна,                              Ганна,ны, Анна.
Галька, ки, Елена, Алёна, ум.                          Ганнуся, си, Аннушка, Анютка, ум.
Галюся, си, Елена, Алёна, ум.                         Гапка, ки, Агафьюшка, ум.
Ганка, ки, Анюта, ум.

абрусь, ся, Гаврило, ум.                          арко, ки, Герасимъ, ум.
         Д.
Дорка, ки, Дорофей, ум.
         Е.
Еромъ, мы, Еремей.                                           Есипъ, па, Іосифъ, Осипъ.
          З.
Змицеръ, Змитра, Димитрій; поговорка: хицїốръ якъ Змицїốръ; вообще въ Белорусии имя Змитцеръ, Димитрій, служитъ какимъ-то символомъ хитрости, и потому-то оно не въ большомь ходу у белорусцевъ.
Змицюха, хи, Митя, ум.
Зося, си, Соня, Софьюшка, ум.
Зуля, ли, Софія, Софьюшка.
Зулячка, кі, Соня, Сонюшка, ум.

J.
Jоŷга, ги, Jоанна, Евгенія.

К.
Касьцюкъ, ка, Константинъ, ум.                   Кузя, зи, Косьма, ум.,
 Катра, ры, Катерина.

Л.
Лупа, пы, Любовь.

М.
Марыля, ли, Марья, Марьянушка, ум.                    Михалка, ки, Михаилъ, ум.
Маська, ки, Мойсей, ум.                                           Михалочка, ки, Михаилъ, ум.
Н.
Наста, ты, Настасия.                                                   Нилка, ки, Николаша, ум.
Настуля, ли, Настенька, ум.
П.
Палажка, ки, Пелагія, ум.
Петракъ, ка, чка, Петрушка, ум. = Паŷлюкъ, ка, Павелъ
Пиля, ли, Филиппушка, ум.
Поля, ли, Пелагія.
Прося, си, Ефросиния.
Прузынка, ки, Ефросиния, ум.
Прузя, зи, Ефросиния, ум.

Р.
Радзивонъ, на, Иродіонъ.                                          Раинка, ки, Иринушка, ум.
Раина, ны, Ирина.
С.
Савасьцей, я, Севастіанъ.                                        Сцїốпа, пы, Сцепанъ, ум.
Савасьцейка, ки, Севастіанъ, ум.                           Сцїốпка, пки, Степанушка, ум.
Саламаха, хи, Саламонія.                                        Сцїốха, хи, Степанида.
Семка, ки, Симеонъ, ум.
Т.
Тафиля, ли, Тереза.                                                   Тодаръ, ра, Федаръ.
Х.
Хама, мы, Фома.                                                        Хима, мы, Евфимія,
Хаўроння, ни, Февронія.                                           Химка, Ки, Ефимушка, ум.
Ц.
Цимоша, шы, Тимофей, ум.                                       Цяха, хи, Таня, ум.
Цимохъ, маха, Тимофей.                                            Шаля, ли, Сампсонія.
Цуля, ли, Тасія, ум.
Ю.

Ю́рка, ки, Егоръ, Георгій, ум.

Я.
Ядвиля, ли, Авдотья, ум.
Якубъ, куба, Яковъ.
2. Яўхимъ, ма, Евфимій.
1. Яўхима, мы, Евфимія.

	Як сведчыць матэрыял, у слоўніку адлюстраваны як імёны, што сустракаюцца і ў нашы дні (Апанас, Астап, Ганна, Марыля, Раіна, Сцёпа, Юрка, Яўхім), так і найперш тыя, якія, за рэдкім выключэннем, ужо сталі анамастычнымі архаізмамі (Аўдуля,  Базя, Боня, Гапка, Гарко, Зуля, Цуля, Цяха і інш.). 
	Варта адзначыць і той факт, што да імя Зміцер П. Шпілеўскі прыводзіць прыказку Хіцёр як Зміцёр і пры гэтым заўважае: “Увогуле ў Беларусі імя Зміцер служыць нейкім сімвалам хітрасці, і таму яно не ходкае ў беларусцаў”. 
	Некаторыя даследчыкі гісторыі беларускай мовы мяркуюць, што студэнцкія лінгвістычныя вопыты П. Шпілеўскага былі першай спробай стварэння аб’ёмнай працы пра беларускую гаворку. І сапраўды, калі сюды далучыць яго шматлікія моўныя каментарыі ў этнаграфічных выданнях, асобныя этымалогіі паходжання некаторых слоў і назваў абрадаў, то перад намі паўстае воблік апантанага збіральніка і інтэрпрэтатара вуснай народнай спадчыны, філолага-славіста, які, несумненна, у будучым змог бы ўзбагаціць лінгвістычную навуку буйнымі дасягненнямі.
	“Списокъ именъ мужескихь и женскихь, несходныхъ съ именами русскаго языка” не стаў прадметам спецыяльнага разгляду рэцэнзентаў слоўніка акадэмікаў Я. Бярэднікава і І. Сразнеўскага, якія дапісалі ў яго рэестр каля 450 слоў. Народны іменаслоў П. Шпілеўскага з-за свайго рукапіснага характару фактычна застаўся па-за ўвагай і беларускіх анамастаў. Толькі ў 1965 годзе аб ім як крыніцы народна-гутарковых формаў уласна-асабовых намінацый для свайго “Слоўніка асабовых уласных імён” згадвае М. Р. Суднік. Некалькі  пазней  упамінанні  пра  “Список….”  трапілі ў працы М. Гуліцкага [3: 19] і І. Германовіча  [4: 17].
	Уводзячы ў навуковы ўжытак “Списокъ именъ мужескихь и женскихь, несходныхъ съ именами русскаго языка”, аўтары публікацыі спадзяюцца на абуджэнне цікавасці не толькі да спадчыны Паўла Міхайлавіча Шпілеўскага, але і ўважлівага стаўлення да беларускага народна-гутарковага (фальклорна-дыялектнага) анамастыкона ў яго гістарычным развіцці і сённяшнім функцыянаванні, у канчатковым выніку – прыходзе ў навуку аб беларускай мове новых даследчыкаў.

Літаратура
1.	Прыгодзіч М. Р. Беларускае мовазнаўства / М. Р. Прыгодзіч. – Мн.: БДУ, 2006.
2.	Прыгодзіч М. “Трэба пісаць так, як гаворыць народ...”: Павел Шпілеўскі – даследчык беларускай мовы // Роднае слова, 2003, № 11.
3.	Гуліцкі М. Ф. Нарысы гісторыі беларускай лексікаграфіі (ХІХ – пачатак ХХ ст.) / М. Ф. Гуліцкі. – Мн.: Выш. школа, 1978.
4.	Германовіч І. К. Беларускія мовазнаўцы. Нарысы жыцця і навуковай дзейнасці / І. К. Германовіч. – Мн.: Універсітэцкае, 1985.